آشنایی با زراعت نیشکر

مشخصات گیاه‎شناسی نیشکر

نيشکر از خانواده (Gramineae) است، که داراى چهار قسمت اصلى ريشه، ساقه، برگ و گل و يا خوشه می‎باشد. برگ‎هاى آن به صورت متناوب به گره‎ها اتصال دارند. نيشکر گياهی است بلند و چند ساله و مخصوص آب و هوای گرم و مرطوب است. اين گياه جهت توليد، ساقه‎های بدون انشعاب، با ارتفاع سه تا چهار متر و قطر حدود پنج سانتی متر که از ناحيه‎ی پايه پنجه‎هايی را ايجاد می‎نمايد. ساقه‎ی توپر و غير منشعب اين گياه در برش عرضی، تقريبا استوانه‌ای يا بيضی شکل بوده و دارای بندهای مشخصی است که هر کدام شامل يک گره و ميان گره می‌باشد. هر گره شامل يک جوانه‎ی جانبی، يک نوار حاوی ريشه‎های اوليه و يک حلقه‌ی رشد می‌باشد.

ساقه نيشکر قسمتى از گياه است که ماده قندی، در آن ذخيره می‎شود و مانند ساير گياهان تيره غلات، بند‎بند و گره‎دار است ساقه‎ها دارای پوشش مومی هستند که از اتلاف آب به واسطه‎ی تعرق می‌کاهد. ريشه نيشکر، استوانه‎اى است که هر چه به طرف نقطه رويش نزديکتر شود، باريکتر می‎شود. مدت کوتاهی پس از کشت قلمه‎ی نيشکر، دو نوع ريشه به وجود می‌آيد، ريشه‌هايی که از قلمه توليد می‎شوند نازک و منشعب هستند و ريشه‌هايی که از ناحيه‌ی توليد ريشه‌ی پنجه‌ها به وجود می‌آيند ضخيم و آبدار بوده و خيلی کمتر منشعب می‌شوند. برگ‎ها به صورت متناوب و در دو رديف متقابل، در پايه‎ی گره‎ها به ساقه متصـل هستند. هر برگ شامل دو قسمـت غلاف و پهنک است.

جدول 1- مشخصات گیاه‎شناسی نیشکر

شکل 1- شکل ظاهری گیاه نیشکر

تکثیر

کاشت قلمه: در ايران براى تهيه قلمه مناسب، از قمه نی‌برى و يا داس‎هاى مخصوص که قبلاً ضدعفونى شده باشد استفاده می‎شود تا از سرايت بيماری‎هاى قارچى به گياه جلوگيرى شود. قلمه انتخابى حداقل داراى ۳جوانه و طول آن بين  ۳۷ تا ۶۷ سانتی‎متر و محل قطع آن در وسط دو گره می‎باشد. براى پيشگيرى از سرايت امراض، قلمه‌ها را کاملاً ضدعفونى کرده و دقت می‌شود که فاصله بين زمان قطع و کاشت قلمه بسيار کوتاه باشد.

شکل 2- تکثیر نیشکر به روش قلمه ساقه

کاشت بذر: کاشت بذر هنگامى انجام می‎گيرد که هدف، توليد نژاد جديدى از نيشکر است که بدين ترتيب محققين اصلاح نبات می‌توانند نژادهاى جديدى از نيشکر را از نظر زودرسی، مطابقت با آب و هواى محيط‌هاى مختلف، مقاومت در مقابل بيماری‎ها، افزايش ميزان محصول، مقاومت به ورس و درصد قند را به وجود آورند.

کاشت

زمان مناسب کاشت نيشکر از نيمه دوم مرداد تا اواخر مهرماه می‎باشد. بايد توجه داشت که کشت‎هاى که با تأخير انجام شود در سال بعد کاهش محصول خواهد داشت. قلمه‌ها را پس از آماده شدن به طور افقى در کف جوی‎ها می‌خوابانند و بر روى آن به ارتفاع 3 تا 7 سانتی‎متر خاک می‌ريزند و بلافاصله آبيارى می‌کنند.
تعداد قلمه‌هاى نيشکر کاشته شده در هر هکتار بستگى به شرايط محيط، رقم گياه، مقدار و چگونگى آبياری، روش کاشت و ساير عوامل ديگر دارد اما در هر صورت پس از تهيه زمين و قلمه‌ها براى هر هکتار زمين حدود ۱۷-۲۵هزار قلمه مورد نياز می‎باشد.

بهترين محيط رشد برای نيشکر احتمالا خاک لوم تا لومی رسی با عمق بيشتر از يک متر و ساختمان خوب و پايدار است. به طور کلی گياه نيشکر در مقابل شوری مقاومت خوبی از خود نشان می‌دهد اما در برخی موارد به علت وجود شوری بسيار زياد گياه رشد کافی نمی‌نمايد و رنگ برگ، به سمت بی‌رنگی و زردی تمايل پيدا می‌کند.

از نظر آب و هوايی نيز به طور کلی گياه نيشکر يک گياه گرمسيری می‎باشد.  هوا در دوره‌ی رشد بايد گرم و متوسط حرارت روزانه در حدود ۳۷درجه سانتیگراد باشد. رطوبت مورد نياز بايد تامين شود و ميزان تابش آفتاب بايد زياد باشد.

داشت

پس از کشت قلمه‎هاى نيشکر که از بيستم مرداد شروع می‌شود اولين دور آبيارى انجام می‎گيرد. دومين مرحله آبياری، ۶ روز پس از نوبت اول است. به طور کلى فاصله دو آبيارى بستگى به درجه حرارت جنس خاک و قدرت چسبندگى آن دارد.

شکل 3- مزرعه نیشکر

به طور کلی نياز نيشکر تنها به برخی از عناصر همچون ازت، پتاسيم و گاهی فسفر و منيزيم محدود می‌گردد. ازت ماده‌ای است که مستقيماً در رشد نيشکر مؤثر و زمانی جذب گياه مي‌گردد که آب کافی در اطراف ريشه‌ها بوده و ازت در آب حل شده و جذب گردد. استفاده اصلی نيشکر از ازت از فروردين تا اوايل شهريور می‌باشد که گياه رشد اصلی خود را طی می‌کند. در اثر کمبود ازت رنگ برگ‌ها سبز مايل به زرد شده، قطر ساقه‌ها باريک‌تر از حد طبيعی می‌شود. از طرف ديگر کمبود ازت سبب کمی رشد نبات می‌شود و در صورت کمبود ازت در خاک، نيشکر نمی‌تواند ساير مواد را به خوبی جذب نمايد. ازت و آب با هم در تشکيل قند مؤثر می‌باشند. افزودن ازت به زمين موجب رشد اندام‌های هوايی و پنجه‎زنی بيشتر می‌شود.

برداشت

برای سنجش اينکه گياه رسيده است يا خير، از مزارع مختلف و از گياهان مختلف به فاصله‎ی زمانی دو هفته يکبار نمونه‌گيری صورت می‌پذيرد و با اندازه‌گيری مقدار قند موجود در ساقه زمان رسيدن گياه مشخص می‌گردد. برای سهولت در اين کار از وسيله‎ای بنام رفراکتومتر دستی استفاده می‌شود که اين وسيله عصاره‌ی ساقه و در نتيجه ساکارز موجود در ساقه را تخمين زند. چون برگ‌هاى نيشکر فاقد قند هستند، قبل از قطع ساقه آن‌ها را آتش زده و می‎سوزانند. عمل آتش زدن نی‌ها هيچگونه صدمه‌اى به ساقه‌ها وارد نمی‌آورد. بدين ترتيب که زمين مورد نظر جهت برداشت را  16 ساعت قبل از برداشت می‌سوزانند، سپس به کمک ماشين برداشت نيشکر، نی‌های باقی مانده بر روی سطح زمين را برداشت می‌نمايند. البته بايد توجه شود که تنها زمين‌هايی سوزانده می شوند که حداکثر در طی 16 ساعت محصولاتشان برداشت می‌شوند، در غير اين صورت نه تنها اين روش باعث افزايش بازده نمی‌شود بلکه به طور قابل ملاحظه‌ی مقدار ساکارز برداشت شده را کاهش می‌دهد. کارگران ساقه‌ها را درو کرده و آن‌ها را در رديف‌هاى معين  ۵ يا  ۶ خطى آماده و جمع نموده سپس توسط تريلرها به کارخانه حمل می‌کنند.

شکل 4- برداشت دستی و مکانیکی نیشکر