آشنایی با آفات گندم

شته‎ها

شش گونه از شته‎هایی که به گندم آسیب می‎زنند شامل (Schizaphis graminurnSitobion avenae Diuraphis noxia ،Metopoliphiurn dirhodum ،R. Maidis ،Rhopalosiphum padi) هستند. دو گونه شته گندم روسی (Diuraphis noxia) و شته برگ یولاف (Rhopalosiphum padi) بدلیل خسارات مستقیم و غیر مستقیم زیادی که ایجاد می‎کنند معروف هستند. شته‎ها از برگ و خوشه‌های گندم تغذیه می‎کنند (تصویر 1).

شته‎های بالغ فقط 3 میلیمتر طول دارند و ممکن است دو جفت بال شفاف نزدیک به هم داشته باشند. شته‎های برگ یولاف و شته‎های سبز، گونه‎های رایج مشاهده شده در گندم هستند. هجوم شته‎ها به گیاه منجر به پیچ خوردگی برگ پرچم، بدشکلی خوشه‎های جوان و ریشک‎ها و در نتیجه گرده افشانی ضعیف می‎شود. شیوع شته در اوایل فصل رشد گیاه، بسیار نگران کننده است. شته‎ها با مکیدن شیره گیاهی از برگ، ساقه و بذرها به گیاه آسیب می‎رسانند. ترشحات شته‎ها پس از تغذیه از شیره گیاهی، ظاهری با دوده سیاه به گیاه داده و با پوشاندن برگ‎ها و توقف فرآیند فتوسنتز، 20 تا 80 درصد گیاه را مورد آسیب قرار می‎دهد (Aslam et al. 2005).

تصویر1: شته‎ها بر روی خوشه (چپ) و برگ‎های گندم (راست)

در چند سال اخیر، افزایش حمله شته‎ها، اهداف کشاورزی پایدار را به چالش کشیده است. همچنین شته‎ها معمولا پتانسیل بالایی برای انتقال بیماری‎های ویروسی دارند. در چنین شرایطی، دشمنان طبیعی، نقش مهمی ایفا می‎کنند. حشراتی مثل کفشدوزک‎ها (Menoclilussex maulatus)، مگس گلزار (Syrpusbalteatus) و بال توری (Chrysoperla carnea) برای کنترل جمعیت شته‎ها بسیار مفید هستند (Farook et al., 2019).

سوسک برگخوار غلات

سوسک برگخوار غلات (Oulema melanopus)، آفتی مهاجم از اروپاست است که از غلات (گندم، جو و یولاف) تغذیه می‎کند. این آفت ابتدا در شمال آمریکا در سال 1962 در ایالت میشیگان شناسایی شد (Herbert et al. 2007). در حال حاضر در تمام نقاط جهان که غلات را کشت می‎کنند، وجود دارد. سوسک برگخوار غلات، گیاهان یولاف، جو، گندم، چاودار، تیموتی، فستوک، سورگوم و ذرت را ترجیح می‎دهد. بر اثر تغذیه این آفت، فعالیت فتوسنتزی و درنتیجه کیفیت و عملکرد گیاه کاهش می‎یابد (Wilson and Shade, 1966). لارو سن چهار این آفت، بیشترین خسارت را به گیاه زراعی وارد می‎نماید و در این مرحله حدود 70 درصد از گیاهان را مورد آسیب قرار می‎دهد. تغذیه در مرحله ظهور برگ پرچم بیشتریت خسارت را به گیاه وارد می‎نماید. حشره بالغ و لارو بر برگ‎های گیاه مستقر شده و نوارهای طولانی از بافت‎های برگ و بین آوندها را میجود (تصویر 2).

تصویر 2: سوسک برگخوار بالغ (چپ) و لارو (راست) بر روی گندم

بالغ‎ها برگ را بطور کامل می‎خورند، در حالیکه لاروها لایه بالایی سطح برگ را مورد تغذیه قرار داده و بافت غشایی برگ را نازک می‎کنند. این نوع تغذیه، تصویر پنجره مانندی روی برگ ایجاد می‎کند. آسیب ناشی از تغذیه شدید نیز ظاهری یخ زده به برگ‎ها میدهد و برگ‎ها را سفید رنگ می‎نماید (Buntin et al. 2004).

ملخ ها

ملخ‎های Chrotogonus trachypterus و C. oxypterus در آفریقا و آسیای شرقی توزیع قابل توجهی داشته‎اند. این ملخ‎ها پلی فاژ بوده و محصولات متعددی را مورد حمله قرار می‎دهد (تصویر 3).

تصویر 3: ملخ‎ها در مزرعه گندم

ملخ بالغ و پوره‎ها از برگ تغذیه می‎کنند و جوانه‎های انتهایی گیاهان پنبه، گندم، یولاف، جو و غیره را برش میدهند (Akhtar, 1971). به طور کلی آسیب این ملخ‎ها شامل نواحی حاشیه‎ای مزارع می‎شود. پس از خروج از تخم، با بریدن برگ شروع به تغذیه می‎کنند، اما آسیب اصلی زمانی صورت می‎گیرد که ساقه‎ها و بخصوص قسمت زیر خوشه را هدف قرار دهند. زمانی که ملخ‎ها به صورت دسته جمعی هجوم می‎برند، چنانچه ماده غذایی گیاه هدف کم باشد، ممکن است هر گیاه در دسترس دیگری را برای تغذیه انتخاب کنند تا ماده غذایی کافی برای مهاجرت را ذخیره نمایند (Farook et al., 2019).

در ایران نیز ملخ مراکشی (Dociostaurus maroccanus)، ملخ صحرایی (Schistocerca gregaria) و ملخ آسیایی (Locusta migratoria) مزارع گندم را مورد هجوم قرار می‎دهند (تصویر 4). محل استقرار دائمی ملخ صحرایی، آفریقا، پاکستان، عربستان و هندوستان است، اما در شرایط خاصی به صورت گله‎ای به ایران حمله می‎کنند و باتوجه به پلی فاژ بودن، به مزارع مختلف از جمله گندم و جو آسیب می‎رسانند. این ملخ در ایران قادر به ایجاد تا دو نسل در سال بوده است. ملخ آسیایی نیز در فاز انفرادی در تمام نقاط ایران دیده می‎شود. این ملخ اولین بار، در سال 1325 از روسیه به نواحی شمالی ایران حمله کرده است (بهداد،1375). ملخ مراکشی در دامنه‎های کوه‏های البرز، زاگرس و اغلب در نواحی شمال، غرب و جنوب حضور دارد و در خاک‎های رسی سفت و عاری از پوشش گیاهی تخم‎ریزی کرده و حدود 9 ماه از سال (قسمتی از تابستان، پاییز و زمستان) را به صورت تخم سپری می‎کند و یک نسل در سال دارد (غزوی،1379).

تصویر 4: ملخ مراکشی، ملخ صحرایی و ملخ آسیایی (از سمت راست به چپ)

به طور کلی ملخ‎های آسیایی و صحرائی زیان آورترین دسته از ملخ‎های ایران هستند. در سال 1399 ملخ‎های صحرایی از شبه جزیره عربستان، در دسته‎های 20 میلیونی، شش استان جنوبی ایران (خوزستان، بوشهر، فارس، هرمزگان، جنوب کرمان و سیستان و بلوچستان) را مورد هجوم قرار دادند و در مسیر خود از تمام گیاهان در دسترس، تغذیه کردند.