مشخصات گیاهشناسی کلزا
كلـزا گياهـي از خانـواده شـب بو (Brassicaceae) بـا نـام علمـی (Brassica napus L.) اسـت. ایـن گيـاه در شـرايط آب و هوايـي مسـاعد به صـورت يك سـاله رشـد ميکنـد (جدول 1). این گیاه دارای دو رقم بهاره و پاییزه است که رقم بهاره نسبت به پاییزه کم محصولتر و کم ارتفاعتر و با مقاومت کمتر است. این گیاه یکی از گیاهان زراعی،روغنی است که میتوان آن را در مناطق معتدله و ارتفاعات بالا و تحت شرایط نسبتا خنک کشت کرد.
کلزا دارای یک ریشه اصلی و ضخیم و قوی با تعداد زیادی ریشه فرعی است . ارتفاع ریشه اصلی به cm 80 میرسد در مرحله روزت قد گیاه بسیار کوتاه است ارتفاع نهایی گیاه cm 160-180بسته به نوع رقم میرسد. برگها در مرحله ابتدایی روزت طویل، عریض با حاشیه گرد هستند. گلهای کلزا عمدتا به رنگ زرد میباشند (شکل 1) و دارای ۴ کاسبرگ، ۴ گلبرگ و ۶ پرچم است. خورجینها پس از تلقیح از پایین به بالا تشکیل شده و همزمان با توسعه گل تکامل مییابند. دانهها به رنگ قهوهای تیره یا سیاه بوده و هر چه نارستر باشند روشن تر هستند. وزن هر دانه بین 5-5.3 گرم متغیر است.
جدول 1- مشخصات گیاهشناسی کلزا
|
نام فارسی
|
کلزا
|
|
نام انگلیسی
|
Canola
|
|
نام علمی
|
Brassica napus L.
|
|
خانواده
|
Brassicaceae
|
شکل 1- گل کلزا
کاشت
آماده سازي زمین و تهیه بستر مناسب یکی از شرایط اصلی در موفقیت زراعت کلزا است. بذر کوچک کلزا نیاز به بستر کاشت مرطوب با بافت مناسب دارد تا رطوبت کافی براي جوانه زنی و رشد را در اختیار داشته باشد. سطح خاك بايد داراي دانه بندي خوبي بوده و حاوي 30 تا 45 درصد ذرات ريز و مقداري كلوخه كوچك برای جلوگيري از فرسايش باشد. اگر بستر بذر حاوي دانههاي ريز زيادي باشد، رطوبت خاك از دسترس خارج ميشود، بستر بذر سله ميبندد و سطح بسيار محكمي را ايجاد ميكند كه اين موضوع باعث استقرار ضعيف گياهچهها و اتلاف رطوبت ميشود.
بنابراين برای بستر بذر مناسب ضمن دقت در انتخاب مزرعه معمولا عمليات آماده سازي زمين شامل شخم، ديسك و لولر انجام ميشود. پس از شخم عميق براي ازبين بردن كلوخههاي خاك، دو بار ديسك عمود بر هم ضروري است. در اين مرحله ميتوان علفكش پيش از كاشت مانند ترفلان را نيز با خاك مخلوط کرد، همچنين از كودهاي شيميايي پايه مورد نياز نيز استفاده كرد.
در شـرايط محيطـي مختلف و در هر منطقه با شـرايط خـاص از نظر موقعيت جغرافيايي و اقليمي، تاريخ كاشـت ميتواند متفاوت باشـد. بنابراين برای پوشـش مناسـب مزرعه و رشـد مطلـوب و افزايـش عملكـرد، كلزا بايد در تاريخ مناسـب كشـت شـود. تاريخ كاشـت مناسـب كلزا در بیشتر اسـتانها از اول آبان ماه اسـت.
شکل 2- مزرعه کلزا
كلزا در دامنه وسيعي از تراكم بوته سازگاري دارد. بدين معني كه مصرف 4 تا 10 كيلوگرم بذر در هكتار، تفاوتي در عملكرد دانه ايجاد نمیکند. تراكم 50 تا 80 بوته در متر مربع ايدهآل است. تراكم كمتر از 20 بوته در متر مربع باعث افزايش خوابيدگي و حساسيت به سرما و نهايتا كاهش عملكرد دانه ميشود. تراكم بوته مطلوب باعث زود رسي و يكنواختي در رسيدگي ميشود و ساقههاي نازك ايجاد شده، راحتتر برداشت ميشوند. به هرحال تراكمهاي بالای بوته نيز نه تنها عملكرد دانه را افزايش نميدهد، بلكه ممكن است خطر وقوع ورس و بيماري را افزايش دهند. ميانگين ميزان بذر مصرفي در صورت وجود بستر بذر مناسب، 4 تا 6 كيلوگرم در هكتار در روش كشت رديفي و 8 تا 10 كيلوگرم در هكتار در روش دستپاش است. بهتر است کاشت با ردیفکارهاي پنوماتیک یا خطی کارهاي غلات موجود در منطقه صورت گیرد.
بـذر كلـزا به دليـل ريز بـودن بايـد در عمـق كـم كشـت شـود. عمق كاشـت معمـولا بین 1 تـا 3سـانتيمتر بـا توجـه بـه نـوع رقـم، بافـت و سـاختمان خـاك، رطوبـت خـاك و اقليم منطقـه در نظـر گرفتـه ميشـود. بذرهـاي كوچـك كلـزا در شـرايط مناسـب بايـد بـا خاك پوشانده شـوند؛ امـا در مناطـق خشـك لازم اسـت بـذر كمـي عميقتـر كاشـته شـود تـا بـا اطمينـان بيشتـري بـا رطوبـت خاك در تمـاس باشـد.
داشت
نیـاز آبـی گیـاه کلزا تقریبـا همانند گنـدم اسـت. کمبود رطوبـت باعث کوتاه شـدن عمر گیـاه و کاهـش تولیـد مـاده خشـک و بازدهـی محصـول میشـود. ایـن گیـاه بـه آب زیادي احتیـاج نـدارد؛ ولـی در مراحـل جوانه زنی، گلدهی، تشـکیل غلاف و پر شـدن دانه به کمبود آب حسـاستر اسـت. کلـزا در صـورت محدودیـت آب آسـیب میبینـد؛ امـا اثـرات مختلـف آن بـه ژنوتیـپ، مراحـل مختلـف نمو و مقاومـت گیاه به خشـکی بسـتگی دارد. در اثر آبیاري هـم سـطح سـبز برگهـا گسـترده میشـود و هـم تعـداد غلافهـا افزایـش مییابـد؛ امـا ً افزایـش عملکرد دانه نسـبتا بیشتر اسـت کـه نشـان دهنده افزایش میزان کارایی فتوسـنتر در واحـد سـطح سـبز اسـت. میـزان روغـن نیـز در اثـر آبیـاري تـا زمـان رسـیدگی غلافها یعنـی مرحلـهاي کـه حداکثـر تجمـع روغـن رخ میدهـد، افزایش پیـدا میکنـد؛ در صورت شـرایط ماندابـی و تنـش آبـی میـزان روغن دانـه کاهش پیـدا میکنـد.
بطور کلی میتـوان گفـت کـه بحرانیتریـن زمان آبیاري بـراي کلزا در اواخر فصل رشـد رویشـی یعنی تشـکیل غنچههـاي گل و سراسـر دوران گلدهـی اسـت. گزارش شـده اسـت کـه تأمین آب در شـروع مرحلـه رشـد غلافهـا اهمیـت زیـادي دارد؛ ولی تنـش آب در ابتداي دوره رشـد غلافهـا بـر تعـداد غلاف تأثیـر میگـذارد، حـال آنکـه تنـش آب در بعـد از ایـن مرحله بر روی تعـداد دانـه در غلاف تأثیـر میگـذارد. کلـزا شـرایط ماندابـی را نمیتوانـد تحمل کند؛ بنابرایـن بایـد از غرقاب کـردن گیـاه در شـرایط طولانـی اجتناب شـود.
شکل 3- آبیاری مزرعه کلزا
کلـزا نیـز ماننـد گیاهـان دیگر برای رشـد و تولید عملکـرد مطلوب نیاز به تغذیه مناسـب دارد. بطـور کلـی نیتروژن مورد نیاز کلزا بهتر اسـت در سـه نوبـت پایه، ابتدای سـاقه رفتن و قبـل از مرحله گلدهی مصرف شـود. كودهـاي فسـفری بيشتريـن قابليـت اسـتفاده بـرای گیـاه را بلافاصلـه بعـد از كاربـرد دارنـد. کلـزا در مراحـل اولیه رشـد به سـرعت ایـن عنصر را جـذب میکند و تا هشـت هفته ایـن جـذب ادامـه دارد. بنابرایـن کـود فسـفر بایـد همزمان با کاشـت مصـرف شـود. کودهـای پتاسـیمی نیـز ماننـد کودهـای فسـفری قبـل از کاشـت اسـتفاده میشـوند. گوگـرد چهارميـن عنصـر غذايـي مـورد نيـاز كلزا اسـت كـه بـراي رشـد كافـي و مناسـب کلـزا ضـروري اسـت. هـر تن كلـزا 4 تـا 5 برابر گنـدم گوگرد از خـاک خارج ميكنـد. مقدار كافـي گوگـرد بـه شکل سـولفات در خـاك به صورت چشـمگیری رشـد رويشـي و توليد ماده خشـك را افزايـش ميدهـد و باعـث افزايش تعـداد خورجین و عملكـرد بذر بـا افزايش مقدار پروتئيـن در بذرها ميشـود.
علفهاي هـرز نه تنهـا در مصـرف آب، نـور و مـواد غذایـی بـا کلـزا رقابـت میکننـد، بلکـه اختلاط بـذر بـا هم خانـواده کلـزا، باعـث پایین آمـدن کیفیـت روغـن و کنجالـه نیز میشـوند. بنابرایـن بـرای بهبـود کمیـت و کیفیـت محصـول کلـزا، مبـارزه بـا علفهاي هرز امـري اجتناب ناپذیـر اسـت. وجـود علفهاي هـرز هم خانـواده کلـزا از مشـکلات مهـم ایـن محصـول اسـت. مهمتریـن علفهـای هـرز مـزارع کلـزا عبارتانـد از: پنیـرک، شـبدر، خـردل وحشـی، علـف شـور، سـلمه تره و اویارسلام
یکـی از راههـاي مؤثر بـرای مهـار علفهاي هـرز، اسـتفاده از ارقامـی اسـت کـه قـدرت رقابت پذیـري بالای دارنـد. اسـتفاده از ایـن ارقـام ضمـن کاهـش قـدرت رقابـت علفهاي هـرز، مصـرف علف کشهـا، هزینههـاي کارگـري و ماشـین آلات را نیـز کاهـش میدهنـد. راه دیگر استفاده از علفکشهـاي انتخابـی تریفلورالیـن (ترفلان) و اتـال فلورالیـن (سـونالان) به عنـوان سـموم پیـش از کاشـت کلـزا است. علفکشهـاي عمومـی پاراکـوآت (گراماکسـون) و گلیفوسـیت (رانـداپ) را نیـز قبل از کاشـت کلزا به ویژه در کشـت مسـتقیم آن میتـوان مصـرف و در ردیـف علفکشهـاي قبـل از کاشـت قلمـداد کـرد.
برداشت
زمـان مناسـب برداشـت بـرای دسـتيابي بـه عملكرد دانـه بيشتـر، اهميت زيـادي دارد. برداشـت زود هنـگام ميتوانـد كيفيـت محصـول را به علـت وجـود بذرهـاي كوچـك و نارس كاهـش دهـد. در صورتـي كـه برداشـت به تأخيـر افتـد، ريزش كپسـولها و دانههـا افزايش مییابـد و باعـث کاهـش عملكـرد ميشـود. در عمـل، محصـول زمانـي ميرسـد كـه تمـام بـذور سـياه رنگ شـده و رطوبـت بـذر بـه كمتـر از 15 درصـد رسـيده باشـد. بـرای كاهـش ريـزش بـذر، عمـل برداشـت بايـد در اوايـل صبـح يـا عصـر انجـام شـود. بـا توجـه بـه دوره رشـد كلـزا ميتـوان زمـان تقريبي برداشـت را تخميـن زد. رسـيدن دانهها از قسـمت پايين سـاقه شـروع میشـود و به سـمت بـالا گسـترش مييابـد. البتـه در شـرايط بالا بـودن دماي هـوا و نبـود رطوبـت كافي يـا وزش بادهـاي گـرم و بادزدگي، خشك شـدن كپسـولها از بالا شـروع میشـود و تعييـن زمان صحيح برداشـت را با مشـكل مواجـه ميکنـد. از آنجايي كه دانههـاي ايـن گونـه كپسـولها كوچك و سـبك هسـتند، معمـولا از انتهـاي كمباين ريزش میکنـد و درصـد ريـزش مزرعـه را بـالا ميبـرد. در نتيجـه بايـد زمان مناسـب برداشـت بر اسـاس كپسـولهاي سـالم تعيين شود.
شکل 4- برداشت کلزا