مشخصات گیاهشناسی
زوفا گیاهی دارویی و چند ساله است که به تیره نعناع متعلق است.. مشخصات این گیاه در جدول 1آمده است. این گیاه دارای ریشه مستقیم با انشعابهای فراوان است و ساقه در این گیاه چهارگوش و مستقیم است. ارتفاع ساقه آن بین 50 تا 70 سانتیمتر است، طول برگهای زوفا 2 تا 4سانتیمتر است و عرض برگهای زوفا 0.5 تا 1سانتیمتر است. برگهای زوفا در طول ساقه به صورت متقابل به شکل صلیب قرار میگیرند.
مشخصات گیاهشناسی
زوفا گیاهی دارویی و چند ساله است که به تیره نعناع متعلق است.. مشخصات این گیاه در جدول 1آمده است. این گیاه دارای ریشه مستقیم با انشعابهای فراوان است و ساقه در این گیاه چهارگوش و مستقیم است. ارتفاع ساقه آن بین 50 تا 70 سانتیمتر است، طول برگهای زوفا 2 تا 4سانتیمتر است و عرض برگهای زوفا 0.5 تا 1سانتیمتر است. برگهای زوفا در طول ساقه به صورت متقابل به شکل صلیب قرار میگیرند.
جدول 1- مشخصات گیاه شناسی گیاه زوفا
|
نام فارسی
|
زوفا
|
|
نام علمی
|
Hyssopus officinalis
|
|
خانواده
|
نعناییان
|
اندام مورد استفاده
سرشاخههای گلدار، برگ و بذر بخشهای قابل استفاده این گیاه هستند (شکل 2).
شکل 2- گل های زوفا
خواص درمانی
از دَم کرده اندام رویشی این گیاه برای درمان بیماریهای مربوط به دستگاه تنفس مانند سرفه، سیاه سرفه، برونشیت و آسم استفاده میشود. مواد مؤثره این گیاه سبب افزایش فشار خون، هضم غذا و همچنین کاهش تورم میشوند. اسانس زوفا خاصیت ضد قارچی و ضد باکتریایی دارد.
مقدار اِسانس در پیکر رویشی زوفا بین 0.3 تا 1درصد متفاوت است. مهمترین ترکیبات اِسانس را پینوکامفن (50درصد) تشکیل میدهد. از دیگر ترکیبات مهم اِسانس میتوان از آلفا و بتاپینن، کامفن و سزکویی ترپن نام برد. اندام رویشی این گیاه همچنین حاوی فلاونوئید، تانن ( 5تا 8 درصد،) مواد تلخ ( 3 تا ۶درصد) و مواد دیگری مانند دیوزمین، هیسوپین و ترکیبات موسیلاژی است.
روش تکثیر و کاشت
نیمه دوم اسفند و اوایل بهار زمان مناسبی برای کشت زوفا است. در مناطق سردسیر کشت را میتوان در اواخر فروردین تا اواسط اردیبهشت انجام داد. کشت این گیاه در حال حاضر در اکثر کشورها به صورت مستقیم صورت میگیرد و بذر مستقیماً در زمین اصلی کشت میشود. در گذشته کشت غیرمستقیم (کشت در خزانه) نیز انجام میشد. کشت زوفا به صورت ردیفی و با استفاده از ردیف کار صورت میگیرد و بعد از کشت بلافاصله زمین باید آبیاری شود.
شکل 3- بذرهای گیاه زوفا
داشت
مراحل انجام عملیات زراعی زوفا به شرح زیر است:
-
افزودن کودهای حیوانی به میزان زیاد در زمین هایی که زوفا کشت میشود، اقدام مناسبی نیست. ولی کاربرد کودهای شیمیایی به مقادیر مناسب بر اساس آزمون خاک در تولید مواد مؤثره تأثیر فراوانی دارد.
-
قبل از کاشت و در فصل پاییز همراه با خاکورزی کم با استفاده از خاکورز مرکب یا چیزل پکر توصیه میشود. ۶0 تا 80 کیلوگرم در هکتار اکسید فسفر و 60 تا 80 کیلوگرم اکسید پتاس به خاک اضافه شود و در فصل بهار قبل از کشت 40 تا 50 کیلوگرم در هکتار ازت باید به خاک اضافه شود.
-
در منابع مختلف شخم در پاییز به صورت عمیق توصیه شده است. بسته به کمبود بارندگی، چنانچه خاکورزی حفاظتی از نوع استفاده از ادوات کم خاکورزی مانند خاکورز مرکب، چیزل پکر، دیسک و گاوآهن قلمی باشد، میتواند تا 30 درصد در مصرف آب صرفه جویی کند.
-
فاصله بین ردیفها به روش برداشت و نوع ماشین برداشت محصول بستگی دارد و معمولاً بین 50 تا 70 سانتیمتر مناسب است.
-
عمق بذر زوفا در موقع کاشت باید 1 تا 2 سانتیمتر باشد.
-
تعداد بذر در هر متر مربع طول ردیف 120 تا 150 عدد و مقدار بذر برای هر هکتار بین 3 تا 5 کیلوگرم مناسب است.
-
مناسبترین روش آبیاری استفاده از تیپ زیرسطحی یا روی سطح زمین است. سال اول نیاز آبیاری هفتگی است و در سالهای بعد هر 15 تا 20 روز یک بار میتوان آبیاری کرد. چنانچه این گیاه تا 40روز نیز آبیاری نشود، آسیب جدی نخواهد دید.
شکل 4- بوته گیاه زوفا
برداشت
اگر هدف از کاشت استفاده از اندام رویشی آن برای ادویه باشد، در اوایل گلدهی باید برداشت شود. اگر به منظور استخراج اِسانس کشت شده باشد، گیاهان را در مرحله گلدهی کامل باید برداشت کرد. برداشت باید از قسمتهای علفی و بالای قسمت چوبی گیاه و صبح زود صورت گیرد و اندام رویشی را برای خشک کردن به خشک کنهای الکتریکی با درجه حرارت 30 تا 35 درجه سلسیوس منتقل کرد. فرایند خشک کردن در هوای آزاد و سایه خشک به مدت ۶ روز طول میکشد و تا 18 ماه قابل نگهداری است. برای جمع آوری بذر زوفا در اواخر تابستان و اوایل پاییز هنگامی که بیش از 70 تا 80 درصد بذرها رسیدند، زوفا را با پیکره رویشی برداشت میکنند، سپس با دستگاه بوجاری بذر را جداسازی میکنند و در محل خشک و خنک نگهداری میکنند. عملکرد بذر بین 0.3 تا 0.6 تن در هکتار است.