آشنایی با گیاه دارویی کَوَر

مشخصات گیاه‎شناسی

گیاه کَوَر ) Capparis spinosaگونه‎ای خشکی دوست (گزروفیت) و شورپسند (هالوفیت) است و گیاهی مناسب برای کاربرد در محیط‎هاي شور، خشک و نیمه خشک است. گیاه کَوَر متعلق به جنس کاپاریس است که با دارا بودن 250 گونه، بزرگترین جنس این خانواده است. کَوَر گیاهی علفی چند ساله گاهی درختچه‎ای یا بوته‎ای، با ریشه چوبی و منشعب است. کَوَر گیاهی زیبا، دارای ساقه‎های ساده یا منشعب، بدون کرک یا پوشیده از کرک‎هاي نرم و به طول 1 تا 1.5 متر است. انشعابات ساقه گیاه کَوَر از یک ناحیه چوبی شده که در واقع قاعده ساقه به حساب می‎آید، منشأ می‎گیرد و وضع غالباً گسترده بر روی زمین پیدا می‎کند. برگ‎های آن ساده، از نظر اندازه متنوع، دم برگ‎دار، با بافتی ضخیم یا نازک، عاری از دندانه، به رنگ سبز روشن و دارای دو زائده خار مانند در محل اتصال دمبرگ به ساقه است. گل‎های درشت آن، منفرد و محوري و رنگ سفید مایل به گلی دارد. در داخل پوشش گل این گیاه تعداد فراوانی پرچم دراز وجود دارد که مجموعا ظاهری بسیار زیبا به گل می‎بخشد و اغلب شب بوی و معطر است. میوه آن که در قسمت انتهایی یک زائده دراز (نهنج) به وجود می‎آید، بیضوی، گوشتدار، شکوفا به طول 12 تا 45میلیمتر و عرض 10 تا 20 میلیمتر، با دانه‎های متعدد، در آغاز به رنگ سبز روشن است، ولی به تدریج مایل به قرمز می‎شود. میوه کَوَر در ایران با نام "خیارکبر" یا"خیارسنگ" معروف است.

جدول 1- مشخصات گیاه شناسی کَوَر

شکل 1- الف) بوته گیاه کَوَر، ب) برگ گیاه کَوَر، ج) گل گیاه کَوَر، د) میوه گیاه کَوَر

اندام مورد استفاده

جوانه‎های گل (غنچه‎ها) اندام مورد استفاده گیاه کَوَر هستند.

شکل 2- جوانه‎های گل (غنچه‎ها) گیاه کَوَر

شکل 3- گل کَوَر به همراه جوانه های نرسیده آن

خواص درمانی

مصارف درمانی متعددی برای این گیاه ذکر شده است، از جمله درمان بیماری دیابت، کاهش کلسترول، خاصیت آنتی اکسیدان، درمان دردهای مفاصل و رماتیسم، ادرارآور، ضد فشارخون، نیروبخش، تقویت فعالیت کبد و ضد عفونی کننده کلیه است. پوست ریشه گیاه به عنوان ماده مقوی، مدر و قابض کاربرد سنتی دارد و همچنین در درمان بسیاری از بیماری‎ها نظیر بیماری‎های کلیه، کبد، طحال، پوستی، کمخونی، اعصاب، نقرس، دیابت و روماتیسم استفاده می‎شود. یونانیان بر این باورند که جوشانده ریشه گیاه کَوَر یا جوانه آن به طور قابل ملاحظه‎اي در درمان روماتیسم سودمند است. همچنین میوه و جوانه این گیاه حاوي روتین و کوئرسیتین (ترکیب‎هاي فلاونوئیدی) است. کوئرستین، خاصیت ضد باکتریایی، ضدسرطاني، ضدالتهابي و ضد درد دارد و ترکیب بیوفلاوینوئید موجود درآن مویرگ‎ها را تقویت مي‎کند و مانع تشکیل لختگي خون مي‎شود. جوانه‎هاي ناشکفته و مولد گل آن اثر نیرو دهنده دارد. جویدن پوست تازه آن، مسکن دندان است. از قسمت‎های مختلف این گیاه به صورت جوشانده، پودر و قرص کپسول و محلول روغنی استفاده می‎شود.

روش تکثیر

تکثیر گیاه از طریق قلمه‎زدن یا کاشتن بذر صورت می‎گیرد. میزان جوانه‎زنی بذر کَوَر معمولاً ناچیز است. خواب بذر این گیاه مانع از جوانه‎زنی یکنواخت می‎شود. ظهور گیاهچه در مزرعه حدوداً 5 درصد است؛ بنابراین کاشت مستقیم بذر در مزرعه توصیه نشده است.

شکل 4- بذر گیاه کَوَر

تکثیر رویشی از طریق قلمه‎زنی انجام می‎گیرد. جمع آوري قلمه‎ها از اواسط اسفند تا اواسط اردیبهشت انجام می‎شود. انتخاب قلمه‎ها از ساقه‎هاي با قطر بیش از 1 سانتیمتر صورت می‎گیرد. طول قلمه‎ها 8 سانتیمتر است و 6 تا 10جوانه دارند. در صورتی که قلمه‎ها را در محلول هورمون ریشه‎زایی اُکسین غوطه‎ور کنیم و سپس در یک خاک بافت متوسط (لومی) و با زهکشی خوب قرار دهیم، قلمه‎ها به خوبی ریشه‎دار می‎شوند.

قلمه‎ها در گلخانه براي حداقل یک سال نگهداري می‎شود. انتقال قلمه‎هاي ریشه‎دار شده در اواخر فصل زمستان و در طول فصل بهار انجام می‎شود و در سال اول با سنگ پوشیده می‎شوند. با توجه به اینکه هر بوته در حداکثر رشد میزان پوششي حدود 10مترمربع نیاز دارد، کشت 1000 بوته در هر هکتار امکانپذیر است.

شکل 5- قلمه گیاه کَوَر

کاشت

این گیاه به خاک‎های گچی و کمی رسی با زهکشی خوب سازگار است؛ اما خاک‎های عمیق شنی- لومی و شنی را ترجیح می‎دهد، همچنین اسیدیته خاک بین 1.6 تا 8.5 را می‎تواند تحمل کند. کَوَر در برخی مناطق ایران به ویژه در استان‎های جنوبی و غربی در خاک‎های دارای pH قلیایی یافت می‎شود. این گیاه با محیط‎های نامساعد، گرم، خشک و شدت‎های بالای تابش سازگاری یافته است. دارای ریشه‎های عمیق و گسترده است و به خشکی مقاوم است. در مناطق خشک با بارندگی کمتر از 200 میلیمتر در سال به خوبی سازگار است و دمای 50 درجه در تابستان را می‎تواند تحمل کند. این گیاه نه تنها به کمبود آب و حرارت بالا مقاومت قابل ملاحظه‎ای نشان می‎دهد، بلکه به سرما نیز مقاوم است و میتواند تا دمای8 – درجه سانتیگراد نیز به حیات خود ادامه دهد. این گونه به طور خودرو در شکاف صخره‎ها و دیوارهاي سنگی، در کنار جاده‎ها، زمین‎هاي بایر، دامنه کوه‎ها، در اطراف گیاهان زراعی به عنوان علف هرز، روي خاک‎های سنگریزهای و کم عمق، در زیستگاه‎هاي سنگریزه‎اي و خشک و به صورت گسترده روی سطح زمین یا واژگون روی صخره‎ها و لبه پرتگاه‎ها می‎روید.

داشت

براي اصلاح رشد شاخه‎هاي کَوَر که به صورت نامنظم است، گیاهان را با الگوي مربعی شکل و با فاصله ۲تا ۶ متر کشت می‎کنند. در ایتالیا، کَوَرها در فاصله‎هاي 2 تا 2.5 متري از یکدیگر کاشته می‎شوند. گیاه در مرحله گیاهچه‎اي حساسیت زیادي به کمبود آب دارد. در اولین دو تابستانی که بعد از کاشت انجام شود، 2 تا 3  مرتبه نیاز به آبیاری دارد؛ اما گیاهان با عمر بالاتر از ۲سال نیاز به آبیاری ندارند. از غرقاب کردن گیاهان در سال اول باید خودداري شود؛ زیرا باعث میزان بالاي بوته میري گیاهان جوان می‎شود. در سال اول از رژیم حداقل آب در بهار و تابستان استفاده می‎شود. گیاهان خودروي کَوَر در مناطق خشک با بارندگی کمتر از 200میلیمتر در سال و بدون آبیاري رشد می‎کنند. بنابراین آب دادن پی در پی باعث محدودکردن توسعه سیستم ریشه عمیق می‎شود. آب در دسترس مهمترین عامل محدودکننده تولید است و براي ترغیب گیاه به افزایش قابلیت تولید، باید از آبیاري قطره‎اي استفاده شود.

شکل 6- آبیاری قطره‎ای بوته‎های کَوَر

اندام‎هاي هوایي گیاه در طول فصل سرما خشک می‎شود؛ بنابراین در زمستان هرس سنگین برای حذف شاخه‎هاي خشک شده انجام می‎شود. این هرس براي تولید ضروري است؛ زیرا جوانه‎هاي گل روي شاخه‎هاي یک ساله ظاهر می‎شوند. بنابراین در زمین زراعتی که گیاه معمولاً در سال اول گل می‎دهد، باید ساقه آن را از مجاور سطح زمین قطع کرد تا در آینده از محل اطراف آن شاخه‎هاي قوي و سالم ظاهر شود و با رشد تدریجی آن‎ها گیاهی قابل بهره‎برداري تا سال پنجم و ششم به دست آید. مقابله با علف‎هاي هرز مخصوصا در هنگام استقرار مهم است. بوته کَوَر مستقر شده به سرعت توسط تاج، پوشش سطح زمین را می‎پوشاند و تا حد زیادي باعث کاهش رشد علف‎هاي هرز می‎شود. آفات و بیماري‎ها عاملی محدود کننده براي کَوَر نیستند. از آنجایی که گیاه کَوَر پس از استقرار نیازمند نهاده‎هاي کمی است (آب و کود،) گیاهی مناسب براي یک سامانه زراعی ارگانیک یا کم نهاده است. به نظر نمی‎رسد که این گیاه به آفات و بیماري‎ها حساس باشد که این مسئله نیاز براي کاربرد مواد شیمیایی را محدود می‎کند. البته ممکن است برخی ویروس‎ها به وسیله پیوند زدن و تکثیر واریته‎هاي کاشته شده انتقال یابند. برخی حشرات نیز ممکن است حامل ویروس باشند.

برداشت

فراورده اصلی کَوَر جنبه تجارتی دارد و غنچه‎هاي نورس گل دارای ارزش اقتصادی است. غنچه‎هاي کَوَر از گیاهان خودرو در رویشگاه‎هاي طبیعی جمع آوري می‎شوند. جمع آوري غنچه‎ها از خرداد تا شهریور، در گرماي شدید بیابان به طول می‎انجامد. گیاه کَوَر پس از 3 تا 4سال به تولید بالاي غنچه می‎رسد. بهره‎برداری اقتصادی از سال سوم تا ششم است.

شکل 7- مزرعه کَوَر