آشنایی با مکان‌یابی ساخت گلخانه (قسمت دوم)

کمیت آب منطقه

برای آبیاری گیاهان گلخانه‌ای با ارزش افزوده بالا، دسترسي به آب مورد نیاز  با کیفیت مطلوب، ضرورت دارد.  بسیاری از مکان‌های واقع درحوزه آبریز دریای مدیترانه، به دلیل نبود دو شاخص کمیت و کیفیت آب مورد نیاز از طرح‌های گلخانه‌ای کنار گذاشته شده‌اند. بنا براین؛ توجه به چند نکته در این بخش مهم می‌نماید:

شکل 1- تجهیزات سیستم آبیاری گلخانه

1. دست کم، حجم آب مورد نیاز براي 1000 مترمربع گلخانه در هر شبانه روز در فصل تابستان که مصرف حداکثری دارد m³ 10-8 است که با توجه به میزان آب موجود، با این شاخص سطح گلخانه در دست ساخت را می‌توان مشخص کرد.
2. در کشت‌های خاکی، به یک نوبت آبیاری در روز، حدود lm^2- 10-8 و در کشت‌های بدون خاک، به سه نوبت آبیاری در روز و در هر نوبت حدود 2 – 2.5 لیتر در هر متر مربع آب نیاز داریم.
3.  در کشورهای عربی حوزه خلیج فارس، حداکثر آب مورد نیاز برای کشت انواع سبزی‌های گلخانه‌ای،  مانند: خیار، گوجه فرنگی و  فلفل دلمه‌ای حدود lit.s^-1.ha^-1  0.6- 0.7 تعیین و اعلائم شده است. در ایران نیز حداکثر آب (هیدرومول) مورد نیاز برای کشت بدون خاک سه محصول گلخانه‌ای مهم (خیار، گوجه فرنگی و فلفل دلمه‌ای) در جاهای مختلف کشور به ترتیب lit.s^-1.ha^-1  0.16 – 0.74، 0.29– 0.95، 0.15– 0.25 تعیین و گزارش شده‌اند.

بطور اصولی، نیاز آبی گیاهان گلخانه‌ای با استفاده از رابطه‎های تجربی مانند: روش‌های تشت تبخیر فائو، هارگریوز، تشعشع فائو و تشعشع منطقه‌ای آلمریا یا روش‎های نظیری مانند: معادله پنمن-مانتیت اصلاح شده برای گلخانه و معادله بیله ویژه کشت‎های بدون خاک یا استفاده از الگوهایی مثل  PrHo محاسبه شدنی‌اند. تلفات تبخیر از استخرهای روباز ذخیره آب، حدود mm.yr^-1 550 -490 تخمین زده می‌شود.

برای به کارگیری سیستم‌های سرمایش تبخیری مانند پد-فن و مه پاش‎ها با توجه به مکانیزم عملکرد آن‌ها، به مصرف آب بیشتری نیاز است. در نتیجه، تخمین میزان آب مورد نیاز در سیستم‎های سرمایش تبخیری گلخانه‎ها اهمیتی ویژه دارد، زیرا بیشترین کاربرد این سیستم‎ها در منطقه‎های خشک و نیمه خشک جهان است و صددرصد مشخص است که در آن منطقه‎ها، آب به عنوان یک نهاده بسیار ارزشمند و محدود کننده برای تولید محصول‌های کشاورزی به شمار می‌آید. به همین دلیل آگاهی پیدا کردن از مصرف آب در سیستم سرمایش تبخیری از دیدگاه برنامه‌ریزی و تخمین کل آب مورد نیاز گلخانه‎ها، بسیار مهم است.

از سوی دیگر، هنگام مکان‌یابی و محاسبه آب مورد نیاز یک مجتمع گلخانه‌ای، همه مصرف‌های گوناگون آب باید بررسی و تخمین‎زده شوند. همچنین، در منطقه‎هایی، نیاز آبی سیستم سرمایشی بیش از نیاز آبی محصول گلخانه‎ای ممکن است مورد نظر باشد.

مطالعات انجام شده و تجربیات موجود نشان می‎دهند که مقدار مصرف آب در سیستم سرمایش پد- فن تحت تاثیر دما و رطوبت نسبی هوای بیرون گلخانه و شتاب (سرعت) تهویه لازم برای گلخانه است. مقدارهای گزارش شده برای منطقه‌های اقلیمی معتدل، نیمه خشک و خشک جهان، دامنه 9/0 – 8/11 لیتر به ازای هر متر مربع از مساحت گلخانه در یک ساعت، در کارکرد روزانه 5-10 ساعت و یا دامنه 5.8 – 14.9 لیتر به ازای هر متر مربع از پد در یک ساعت از کارکرد سیستم سرمایشی را نشان می‌دهند.

همچنین مقدار مصرف آب در سیستم‌های مه پاش پر فشار، حدود 2.5 – 4.2 لیتر به ازای هر متر مربع از گلخانه در روز و در کارکرد روزانه حدود 6 ساعت و در سیستم‎های مه پاش کم فشار حدود 0.6 – 18 لیتر به ازای هر متر مربع از گلخانه در روز و در کارکرد روزانه حدود 6 ساعت است.

شکل 2- سیستم آبیاری قطره‌ای در گلخانه

مطالعه وجود منبع آب کافی و مستمر همراه با کیفیت مناسب برای تولید در گلخانه‎ها ضروری است. برای بررسی وضعیت منبع‎های آب منطقه، بهتر است با چاه کنان (مقنی‎های) محلی و نیز کارشناسان/ خبرگان آب‌های زیرزمینی مستقر در محل، مشورت شود و از تجربه‌های ایشان نیز استفاده شود. همچنین قانون‌های منطقه‌ای کاربری زمین‌ها باید مطالعه، کنترل و با هدف‌های طرح مورد نظر، همخوانی داده شوند. بهتر است، پیش از برنامه‌ریزی برای ساخت گلخانه‌ها، برای اطلاع از طرح‌های توسعه‌ای احتمالی در آینده، منطقه مورد مطالعه، با مشاورها و یا مسئول‎های محلی مشورت و هماهنگی‎های لازم انجام گیرد.